اعتیاد و پیش گیری در مدرسه

مقاله حاضر به موضوع اعتیاد و برنامه های پیش گیری در مدارس می پردازد با توجه به افزایش روزافزون اعتیاد و کاهش سن مصرف مواد در مدرسه، اهمیت پیشگیری و مداخلات موثر در بین کودکان و نوجوانان به ویژه در مدارس بسیار ضروری می باشد. برنامه های پیشگیری در نظر گرفته شده عبارتند از برنامه های همگانی شامل برنامه هایی برای تمام دانش آموزان ، برنامه های انتخابی ، برنامه هایی برای دانش آموزان در معرض خطر سوء مصرف مواد ، برنامه های اختصاصی ، شامل مصرف کنندگانی که رفتار خطرساز دیگری هم دارند.

و همین طور به مهمترین برنامه های پیشگیری در مدرسه و پروژه هایی در این زمینه پرداخته شده است.

تجربه ی مصرف مواد در سنین دانش آموزی دلایل متفاوتی دارد . بعضی از این علل مربوط به دوران رشد این گروه است. کودکان و نوجوانان در دوران رشد در پی کنجکاوی و یافتن هویت شخصی با مسائل متعددی در زندگی مواجه می شوند. آن ها ممکن است با انواع مختلف مواد مخدر روبرو شوند و توجهشان به آن جلب شود و اگر آمادگی های قبلی ( گسترش برنامه های پیشگیرانه ) برای مقابله با آن وجود نداشته باشد، ممکن است به سوی مصرف مواد گرایش پیدا کنند. از طرفی دیگر تاثیر همسالان ، بیش برآورد رفتارهای مخاطره آمیز 1، کشیدن سیگار ، بزهکاری ، به همراه سرپیچی از توصیه های والدین عامل موثری در گرایش به مواد است. در حال حاضر شواهد نشان می دهند که سن شروع مصرف مواد کاهش یافته است .برای مثال، سن مصرف حشیش در آمریکا به 11 سال رسیده است. در نتیجه از مهمترین مشکلات مربوط به نوجوانان که گسترده ی جهانی پیدا کرده، ابتلا به یکی از مواد مخدر است. بلایی که میلیون ها زندگی را ویران ساخته و سرمایه های زیادی صرف مبارزه یا کاهش صدمات ناشی از آن می گردد. از طرفی دیگر متاسفانه هر روز بر شمار قربانیان اعتیاد به مواد افزوده می شود. بنابراین با توجه به گسترش سوء مصرف مواد مخدر در کشور و پایین آمدن سن شروع مصرف مواد ، اهمیت پیشگیری از اعتیاد و مداخله های لازم در بین کودکان و نوجوانان به ویژه در مدارس بیش از پیش ضروری می نماید.که بررسی آثار برنامه های پیشگیری بیش از دو دهه پرداخته است اعلام می کند که پیشگیری از سوء مصرف مواد مورد توجه صاحب نظران ، والدین، رهبران جامعه و مجریان قانون قرار گرفته است. این برنامه ها با هدف به تاخیر انداختن و یا جلوگیری از شروع مجدد استفاده از مواد در جامعه می باشد.بدین ترتیب پیشگیری از ابتلا افراد جامعه به سوء مصرف مواد در جلوگیری از تحمیل هزینه های سنگین به اجتماع ، کاهش ابتلا به ایدز و بیماری های دیگر ، افزایش بازدهی در محیط ( به ویژه بازدهی مدرسه ) ، کاهش وقوع جرم ، جنایت و جلوگیری از در معرض خطر قرار گرفتن نسل بعدی است .

برنامه های پیشگیری به لحاظ گونه شناسی مخاطبان عبارتند از:

1. برنامه های همگانی 2 که معطوف به عموم جمعیت است . برای مثال ، برنامه هایی که تمام دانش آموزان را مدنظر دارد.

2. برنامه های انتخابی 3 که معطوف به گروه های خاص و زیرمجموعه هایی از کل جمعیت می باشد. برای مثال ، اجرای برنامه هایی برای دانش آموزان در معرض خطر 4 سوء مصرف مواد و دانش آموزانی که قبلا مصرف مواد را داشته اند.

3. برنامه اختصاصی 5 که دربرگیرنده ی مصرف کنندگان یا افرادی است که رفتار خطرساز دیگری به همراه مصرف دارند. برای مثال ، برنامه هایی برای دانش آموزانی خاص که در مدرسه تجربه ی سوء مصرف مواد را داشته اند و یا رفتارهای پرخطر 6 دیگری از برنامه های پیشگیری ( عمومی ، انتخابی و اختصاصی) در حیطه ی خانواده ، مدرسه ، محله و غیر قابل اجرا است.

چرا پیشگیری از سوء مصرف مواد با رویکرد مدرسه محور اهمیت دارد؟

بنابر دلایل زیر انجام فعالیت های پیشگیرانه در مدرسه اهمیت دارد؛

1. گستردگی جمعیت تحت پوشش،

2. دسترسی به جمعیت هدف

3. کودکان و نوجوانان زمانی بالغ بر 15000 ساعت را طی دوران تحصیلی در مدرسه هستند.

معرفی مهمترین برنامه های پیشگیری در مدرسه

براساس گزارش جانسون، باکن و امالی در سال 1987 بالغ بر 300 میلیون دلار بودجه ی فدرال به اجرای برنامه های پیشگیری در کشور آمریکا اختصاص داده شده است.

هم چنین ارزیابی های متعددی نشان می دهد که صرف چنین هزینه های هنگفتی بر کاهش مصرف اثر گذاشته است ( با سوده، باکن و امالی 1990) ، با این حال شواهد زیادی حاکی از آن است که رویکرد ارائه اطلاعات به کودکان و نوجوانان در خصوص پیشگیری از سوء مصرف مواد کاملا موثر نبوده و تنها آثار کوتاه مدتی برجای می گذارد. بنابراین برنامه های پیشگیری باید به شیوه ای طراحی شود که در آن عوامل محافظتی گسترش و عوامل مخاطره آمیز کاهش یابد. این برنامه ها توجه ویژه ای به آموزش مهارت مقاومت ، افزایش رقابت های اجتماعی و جانشین سازی مناسب دارد.

پروژه استار

طراح برنامه : خانم ماری آن پنتز 10 ، مدیر مرکز سیاست های پژوهش پیشگیرانه و کارمند بخش پیشگیری دانشکده پزشکی ( Keck) از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی است و دکترای روان شناسی خود را از دانشگاه سیراکوز 11 دریافت کرده و بیش از یک دهه در حوزه ی پیشگیری از سوئ مصرف مواد ، الکل و دخانیات در بین نوجوانان ( به ویژه دانش آموزان ) فعالیت کرده، رویکرد او به پیشگیری هم چنین او اجتماع محور و به ویژه توجه به رسانه های جمعی است. هم چنین او با بخش همه گیرشناسی و پیشگیری از اعتیاد ( NIDA) و موسسه CSAP همکاری فعالانه ای دارد.

هدف کلی برنامه

پیشگیری از دروازه های ورودی ( سیگار ، حشیش ،الکل و خشونت) به سوء استفاده از مواد مخدر سنگین.

اهداف برنامه

- افزایش مهارت تصمیم گیری

- والدین دانش آموزان

توصیف برنامه

- زمان دوره : در طول سه سال متوال

- تعداد جلسات : 10 تا 13 جلسه به علاوه 5 فعالیت خانگی که جلسات یک یا دو بار در هفته و هر جلسه کمتر از 50 دقیقه آموزش داده شد.

- آموزش هم توسط معلمین و هم رهبران همسال برگزار گردید.

- برای مدرسین یک ویدئو کاست آموزشی ارائه گردید.

روش آموزش

از شیوه های الگو ، بحث گروهی ، جلسات رهبران همسال و انجام تکالیف خانه استفاده شد.

هزینه های برنامه

- برای این برنامه در دورهه ای سه ساله حداقل 175000 دلار هزینه شده که شامل موارد آموزش معلمین، دانش آموزان ، رهبران همسال ، تهیه ی محتوای درسی و آموزش والدین بوده است.

- در ادامه با افزایش هر گروه به دروه مبلغ 4000 دلار به هزینه ی کل افزوده شد و 100 تا 125 دلار نیز برای توجیه به همراه تهیه ی هر کتاب کار 7 دلار محاسبه گردید.

برون داد:

1. کاهش 40 درصد مصرف روزانه ی دخانیات

2. کاهش 12 درصد مصرف الکل

3. ارتقا روابط والد – فرزندی

ارزشیابی:

به شیوه ی نیمه آزمایش با ابزار " خود – گزارش دهی" و پیگیری آن سه سال بعد از اجرا ( با درجه ی بالا ) انجام شده است.

1.پروژه رشد اجتماعی سیاتل

این برنامه که توسط هاوکینز (Hawkins) در سال 1992 اجرا شد ، بر عوامل مخاطره آمیز متبط با جرائم سوء مصرف مواد و ارتقاء عوامل محافظت کننده متمرکز بوده است. در این برنامه ابتدا به معلمین در خصوص مدیریت در کلاس ، راهکارهای تعامل بیشتر معلمین با دانش آموزان و نحوه ی همکاری بیشتر در کلاس آموزش داده می شود و همزمان آموزش والدین با نام " چطور به بچه هایمان کمک کنیم تا در مدرسه موفق شوند" آغاز می شود. نتایج بلندمدت برنامه نشانگر آن است که این برنامه به ویژه در کاهش رفتارهای ضداجتماعی ، ارتقاء موفقیت تحصیلی ، کاهش بدرفتاری ها در مدرسه و کاهش رفتارهای جنسی در دانش آموزان موثر بوده است.

2.برنامه تمرکز بر خانواده ها

این برنامه توسط کاتالانو (Catalano) با تمرکز بر خانواده انجام شد. در این برنامه به والدینی که مبتلا به مصرف مواد بوده و در حال ترک هستند، مهارت های لازم برای پیشگیری از عود مصرف آموزش داده می شود. والدین در این برنامه یاد می گیرند که چگونه با فرزندانشان ارتباط مناسب داشته باشند و به طور همزمان ، دانش آموزان آموزش های لازم در خصوص مهارت های ارتباطی با والدین را یاد می گیرند. هم چنین به والدین آموزش های لازم در ارتباط با موفق شدن بچه هایشان در مدرسه آموزش داده می شود.

نتایج اولیه نشان دهنده ی تاثیر مثبت بر والدین بوده است ولی تاثیر آن بر فرزندان هنوز در مراحل تحقیقات می باشد

3.برنامه های اختصاصی

برنامه های پیوند دوباره با نوجوانان و جوانان

این برنامه توسط اگرت12 در سال 1994-1995 برنامه دانش آموزان دوره ی دبیرستان که افت تحصیلی زیادی دارند و مستعد ترک هستند ، طراحی شده است. این دانش آموزان ممکن است رفتارهای دیگری از قبیل افسردگی، تخیل ، خودکشی و سوء مصرف مواد را داشته باشند. در این برنامه مهارت های لازم برای تاب آوری 13 آموزش داده می شود. مولفه ای اصلی برای آموزش مهارت های لازم دانش آمزان عبارتند از : " فعالیت های اجتماعی و پیوند مدرسه ای ، کنترل خود و ارتباط بین فردی، پاسخ مناسب به نظام کلاسی ".

نتایج این برنامه نشانگر کاهش ارتباط با همسالان مرتبط با همسالان مرتبط با سوء مصرف مواد ، بهبود وضع تکالیف مدرسه ای، پیوند با مدرسه و کنترل خشم بوده است.

- هم چنین برنامه ای که توسط دیشون طراحی و اجرا گردیده شامل هر سه حوزه ی برنامه ی پیشگیری عمومی ، انتخابی و اختصاصی در مدرسه است که نتایج آن در دست بررسی و انتشار است.

نظریه سیستمی ابعاد و عوامل محافظت کننده و مخاطه آمیز

همان طور که پیش از این یادآوری گردید ، برنامه های پیشگیری با مداخله در عوامل محافظت کننده و عوامل محافظت کننده و عوامل مخاطره آمیز طراحی و اجرا می شوند. به طوری که این برنامه ها می توانند در ابعاد فردی، خانوادگی ، مدرسه ای و حتی اجتماعی عوامل یاد شده را تحت تاثیر قرا دهند. البته این که برنامه های پیشگیرانه کدام عوامل ( یا ترکیبی از عوامل ) را هدف قرار دهند، کارآسانی نیست و به سهولت نمی توان هدف های قطعی را برای مداخله ی پیشگیرانه و طراحی برنامه پیش بینی کرد.

از این رو شناخت اجمالی عوامل محافظت آمیز برای برنامه ریزی مداخله های پیشگیرانه اهمیت بسزایی دارد. از طرف دیگر ابعاد مرتبط در سبب شناسی سوء مصرف مواد با توجه به نزدیکی و دوری تنها به لایه های همپوشی تقسیم در نظریه ی سیستمی ، ابعاد مختلف موثر بر عوامل محافظت کننده و مخاطره آمیز به لحاظ سبب شناسی سوء مصرف مواد به سه گروه تقسیم می شوند.

1. نظام های خرد 16

2. نظام های میانی 17

3. نظام های کلان 18

معرفی شاخص های ابعاد مختلف حفاظت کننده و مخاطره آمیز

تاکنون پژوهش های زیادی به شناسایی عوامل مخاطره آمیز در ابعاد خرد، میانی و کلان مبادرت کرده اند؛ هرچند که این عوامل کامل و مطلق نیستند و به نظر می رسد آن چه که برای یک نوجوان ممکن است عامل خطر باشد، برای فرد دیگر مخاطره آمیز نباشد.

الگوی تحلیل مسیر ابعاد و عوامل موثر در سوء مصرف مواد نوجوانان

براساس گزارش ( CSAP) در سال 2002 بر شبکه ی موثر بر عوامل حفاظت کننده و مخاطره آمیز تفاوت های قابل ملاحظه ای بر نقش عوامل یاد شده و ارتباط آن با سوء مصرف مواد برای نوجوانان وجود دارد. به طوری که در تحلیل مسیر همبستگی بین عوامل و ابعاد یاد شده سوء مصرف مواد جنبه ی تبینی و علی ندارد ولی با این حال نشانگر رابطه ی قابل تاملی است.

مهم ترین نتایج تفسیری از مدل یاد شده

- پیوندهای خانوادگی کلید عدم سوء مصرف مواد در نوجوانان است؛ به طوری که پیونهای خانوادگی، نظارت بالای والدین و نگرش منفی آنان به مواد نقش موثری بر نگرش همسالان و دوستان فرزندانشان به مواد دارد.

- پیوندهای مدرسه ای ارتباط قاطع و مستقیمی در بروز حفاظت کننده های درونی ( و نظام های خود ) با عدم سوء مصرف مواد دارد .

- استفاده ی مواد توسط همسالان ، نزدیک ترین و مهم ترین رابطه با تجربه ی سوء مصرف مواد نزد نوجوانان دارد .

- ابعاد اجتماعی، نقش غیرمستقیم و اندکی در تجربه ی سوء مصرف مواد توسط نوجوانان دارد.

تفاوت های جنسیتی در عوامل حفاظت کننده و خطر

براساس این ارزشیابی سوء مصرف مواد مخدر در دو جنس مخالف ( دختر و پسر ) در الگوی عوامل اندکی متفاوت است.

مهم ترین نتایج تفسیری از مدل یاد شده

- در دختران پیونهای مدرسه ای بالا پیش بینی کننده ی قوی تری در عدم سوء مصرف مواد نسبت به پسران است.

- در دختران نگرش منفی والدین به مواد رابطه ی قوی تری با عدم سوء مصرف آن نسبت به پسران دارند.

- در پسران بستر ابعاد اجتماعی نامناسب رابطه ی قوی تری با مصرف مواد مخدر دارد.

تفاوت های سنی در عوامل محافظت کننده و مخاطره آمیز

براساس ارزشیابی انجام شده، سوء مصرف مواد مخدر در سنین نوجوانی بالا (17-12) نسبت به نوجوان سنین پایین (12-9) متفاوت است.

مهم ترین نتایج تفسیری از مدل یاد شده

- در نوجوانان سنین بالا( 17-12) پیوند خانوادگی و نظارت والدین اهمیت بیشتری در عدم سوء مصرف مواد نسبت به نوجوانان سنین پایین (12-9) دارد.

- در نوجوانان سنین بالا (17-12) نفوذ همسالان رابطه ی قوی تری در سوء مصرف مواد نسبت به نوجوانان سنین پایین (12-9) دارد.

- در نوجوانان سنین پایین (12-9) پیوندهای مدرسه ای اهمیت بیشتری در عدم سوء مصرف مواد نسبت به نوجوانان سنین بالا ( 17-12) دارد.

- در نوجوانان سنین بالا (17-12) انجام امور مدرسه ای پیش بینی کننده ی قوی تری در عدم سوء مصرف مواد نسبت به نوجوانان سنین پایین (12-9) است.

نکات مهم در اجرای برنامه های پیشگیری

اجرای برنامه های پیشگیری در مدرسه مستلزم توجه به نکات مهمی است که بی توجهی به این نکات می تواند موفقیت تاثیرگذاری برنامه ها را تهدید کند؛ نکاتی که به ویژه متاثر از دوره های رشدی کودکان و نوجوانان می باشند. مطالعاتی که در زمینه ی پیشگیری از سوء مصرف مواد در مدارس انجام شده است، نشان می دهد که برنامه های پیشگیری برای کودکان و نوجوانان با رویکرد جامع و مکمل سیاست های آموزش و بهداشت و سلامت عمومی دنبال می شوند.

"کودکان و نوجوانان در دوران رشد در پی کنجکاوی و یافتن هویت شخصی با مسائل متعددی در زندگی مواجه می شوند."

"آن ها ممکن است با انواع مختلف مواد مخدر روبرو شوند و توجهشان به آن جلب شود و اگر آمادگی های قبلی ( گسترش برنامه های پیشگیرانه ) برای مقابله با آن وجود نداشته باشد، ممکن است به سوی مصرف مواد گرایش پیدا کنند."

تغییر قالب صفحه