آهن چیست؟

آهن یک ماده مغذی مورد نیاز برای ادامه حیات و اساسی ترین ماده اولیه برای ساختن گلبول های قرمز خون می باشد . برای ساخته شدن گلبول های قرمز خون بدن به مواد مغذی مختلفی مثل آهن ، اسید فولیک ، ویتامین ب 6 ، ویتامین ب 12 ، ویتامین ث و پروتئین نیاز دارد که باید از طریق رژیم غذایی روزانه تأمین شود. نقش گلبول های قرمز خون انتقال اکسیژن به سلول های بدن است .

کمبود آهن و کم خونی فقر آهن چیست ؟

چنانچه برای ساختن گلبول های قرمز خون آهن به مقدار کافی در دسترس بدن نباشد ابتدا فرد از ذخائر آهن بدن خود استفاده می کند .سپس در صورت ادامه کمبود ذخائر آهن بدن کاهش می یابد .

زمانی که کمبود آهن ادامه یابد ذخائر آهن بدن تخلیه می شود و کم خونی فقرآهن بروز می کند .

چه عواملی موجب کمبود آهن و کم خونی فقر آهن می شود؟

- کمبود آهن در رژیم غذایی روزانه

- پایین بودن جذب آهن رژیم غذایی ( آهن موجود درغذاهای گیاهی مثل حبوبات و سبزیجات به مقدار کم جذب می شود.)

- افزایش نیاز بدن به آهن ( در بارداری ، رشدمانند کودکی و نوجوانی )

- دفع زیاد آهن به دلیل خونریزی شدید در دوران قاعدگی و یا بیماری های دستگاه گوارش مثل زخم معده ، اثنی عشر ، بواسیر و خونریزی مکرر بینی در کودکان

- ابتلا به آلودگی های انگلی مثل ابتلا به کرم قلابدار و ژیاردیا

- ابتلا مکرر به بیماری های عفونی مثل اسهال و عفونت های تنفسی که به علت بی اشتهایی و کم شدن جذب ، موجب کمبود آهن می شود .

- شروع نکردن به موقع تغذیه تکمیلی و یا نامناسب بودن آن

- عادات و الگوهای نامناسب غذایی مانند مصرف چای همراه با غذا و یا بلافاصله پس از صرف غذا که جذب آهن غذا را به مقدار زیادی کاهش می دهد و یا استفاده از نان هایی که با خمیر ورنیامده تهیه شده اند .

- تخلیه ذخائر آهن در بدن زنان به علت بارداری های مکرر و با فاصله کمتر از 3 سال .

 

کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن شایع ترین کمبود تغذیه ای در جهان است . بیش از 2 میلیارد نفر از مردم جهان دچار کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن هستند . کم خونی فقر آهن به دلیل کاهش ظرفیت کاری و قدرت تولید ، پیامدهای نامطلوب بهداشتی ، اجتماعی و اقتصادی به دنبال دارد .
چه افرادی در معرض خطر کمبود آهن و کم خونی قراردارند؟

1- زنان سنین باروری به ویژه زنان باردار

- در دوران بارداری به علت رشد جفت ، جنین و افزایش حجم خون مادر ، نیاز به آهن افزایش می یابد .

- بارداری های مکرر به خصوص با فاصله کم موجب تخلیه ذخائر آهن بدن مادر می شود.

2- کودکان خردسال

- کودکانی که با شیر مادر تغذیه نمی شوند بیشتر در معرض خطر کم خونی فقرآهن قراردارند چون آهن شیر مادر بهتر از سایر شیرها جذب می شود.

- نوزادان کم وزن ( کمتر از 2500 گرم ) از دو تا سه ماهگی ممکن است دچار کمبود آهن شوند .

- کودکانی که تغذیه تکمیلی برای آنها به موقع ( پایان ماه ششم یا 180 روزگی ) شروع نمی شود و یا اینکه در غذای کمکی آنها منابع غذایی حاوی آهن به مقدار کافی وجود ندارد دچار کمبود آهن می شوند .

- کودکان دو تا پنج سال به علت ابتلا به عفونت های شایع دوران کودکی ( اسهال و عفونت های تنفسی) و آلودگی های انگلی در معرض کمبود آهن قراردارند.

کم خونی فقر آهن در دوسال اول زندگی ، اثرات غیرقابل جبرانی بررشد و تکامل مغزی کودک دارد.

3- نوجوانان

- دختران و پسران نوجوان به علت جهش رشد نوجوانی به آهن بیشتری نیاز دارند ، اما دختران نوجوان به علت شروع عادت ماهیانه ، خونریزی و از دست دادن آهن بیشتر در معرض خطر کم خونی قراردارند.

عوارض بهداشتی اقتصادی اجتماعی کم خونی فقرآهن

1- در شیر خواران و کودکان 6 ماهه تا 9 ساله

- اختلال در تکامل و هماهنگی سیستم اعصاب حرکتی

- اختلال در تکامل گفتاری

- کاهش قدرت یادگیری وافت تحصیلی

- تغییرات رفتاری ( بی تفاوتی ، خستگی ، بی حسی و بی حوصلگی )

- کاهش مقاومت بدن در برابر عفونت ها

کمبود آهن در دوران تحصیل موجب کاهش قدرت یادگیری و افت تحصیلی می شود .

2- در زنان باردار

- ضعف و خستگی

- افزایش خطرمرگ و میر مادربه هنگام زایمان

- افزایش خطر تولد نوزاد کم وزن ، نارس و سقط جنین

3- در بزرگسالان ( هر دو جنس )

- کاهش قدرت کاری

- کاهش ظرفیت یادگیری و تمرکز حواس

- خستگی زودرس

کم خونی فقرآهن در دوران شیرخوارگی و اوایل کودکی موجب کاهش ضریب هوشی می شود.

علائم ابتلا به کم خونی فقرآهن

علائم بروز کم خونی به میزان و شدت تخلیه ذخائر آهن در بدن بستگی دارد.

این علائم عبارتند از :

رنگ پریدگی دائمی زبان و مخاط داخل لب و پلک چشم ، خستگی زودرس ، سیاهی رفتن چشم ، بی تفاوتی ، سرگیجه ، سردرد، بی اشتهایی ، حالت تهوع ، خواب رفتن و سوزن شدن دست و پاها و در مراحل پیشرفته تر کم خونی ، تنگی نفس همراه با تپش قلب و تورم قوزک پا مشاهده می شود.
چگونه افراد مبتلابه کمبود آهن و کم خونی فقر آهن را شناسایی کنیم؟

- در افراد کم خون زبان و مخاط داخل لب و پلک چشم کم رنگ تر از حد طبیعی است و در مراحل پیشرفته ناخن ها گود ( اصطلاحاً قاشقی) می شود . در مواردی که فرد دچار کمبود آهن است و ذخائر آهن بدنش کاهش یافته است احساس خستگی و نداشتن تمرکز حواس قبل از کم رنگ شدن زبان و مخاط داخل لب ها و پلک چشم بروز می کند.

- برای تشخیص فقراَهن و تعیین شدت آن باید آزمایش هایی صورت گیرد ( مثل تعیین فریتین سرم )

- با اندازه گیری میزان هموگلوبین خون ، کم خونی فقرآهن ( یعنی آخرین مرحله کمبود آهن ) را می توان تشخیص داد ، در حقیقت افرادی که هموگلوبین آنها کاهش پیدا می کند کلیه ذخائر آهن خودرا از دست داده اند و دچار کم خونی فقرآهن شده اند و نیاز به اقدامات درمانی سریع دارند . بنابراین اقدامات پیشگیری بایستی قبل از رسیدن فرد به این مرحله صورت گیرد.

میزان هموگلوبین کمتر از مقادیر زیر نشان دهنده کم خونی فقرآهن است:

هموگلوبین گرم در دسی لیتر :

1- کودکان 6 ماهه تا 5 ساله کمتر از 11

2- کودکان 14-6 ساله کمتر از12

3- مردان بزرگسال کمتر از 13

4- زنان بزرگسال غیرباردار کمتر از 12

5- زنان باردار کمتر از 11

 توجه:
ممکن است فردی دچار کمبود آهن باشد اما هنوز میزان هموگلوبین خون او کاهش نیافته باشد. بنابراین اگر فردی دائماً احساس خستگی و ضعف میکند ممکن است دچار کمبود آهن باشد و باید به پزشک ارجاع داده شود.

 

خانواده ها باید بدانند:

- در برنامه غذایی روزانه خوداز مواد غذایی آهن دار مثل گوشت قرمز- مرغ- ماهی تخم مرغ- سبزیجات مثل جعفری و اسفناج و حبوبات مثل عدس و لوبیا استفاده کنند.

- همراه با غذا سالاد ، شامل گوجه فرنگی کاهو کلم فلفل سبزدلمه ای و یا سبزیجات تازه ( سبزی خوردن) و بعد از غذا میوه به خصوص مرکبات که حاوی ویتامین ث می باشد استفاده کنند . ویتامین ث جذب آهن غذا را افزایش می دهد.

- اگر حتی مقدارکمی گوشت به غذاهای گیاهی اضافه کنند جذب آهن غذا افزایش پیدا می کند.

- کودکان و نوجوانان در برنامه غذایی خود از انواع خشکبار مثل توت خشک کشمش و خرما ... که منابع آهن می باشند به عنوان میان وعده استفاده کنند.

- هنگام استفاده از سویا ، مقدار کمی گوشت به آن اضافه کنند تا آهن غذا بهتر جذب شود.

- از نوشیدن چای یک ساعت قبل از غذا و یک تا دو ساعت بعد از صرف غذا خودداری کنند .

- برای جلوگیری از ابتلا به آلودگی های انگلی اصول بهداشت فردی به خصوص شستن کامل دست ها با آب صابون قبل از تهیه و مصرف غذا و پس از هر بار اجابت مزاج را رعایت کنند .

- از توالت های بهداشتی و آب آشامیدنی سالم استفاده کنند .

- هنگام مصرف سبزی ها آنها را کاملاً شسته و ضد عفونی کنند.

- باغچه خانگی سبزیجات را محصورکنند تا باغچه و سبزیها به وسیله حیوانات به تخم انگل آلوده نشود.

- با جمع آوری و دفع بهداشتی زباله ها از بیماری های عفونی روده ای که توسط مگس و حشرات موذی و موش منتقل می شوند جلوگیری نمایند .

- در برنامه غذایی خود از غلات و حبوبات جوانه زده استفاده کنند . جوانه زدن غلات و حبوبات باعث افزایش جذب آهن به میزان تقریباً 2 برابر می شود .

- به نانوایان و خانواده ها آموزش دهید برا ی تهیه نان از خمیر ورآمده استفاده کنند . نانی که از خمیر ور نیامده و با جوش شیرین تهیه شده باشد جذب آهن را کاهش می دهد . اگر در خانه نان تهیه می کنند از خمیر ترش استفاده نمایند .

راه های اساسی برای پیشگیری از کمبود آهن و کم خونی فقر آهن :

زنان باردار باید بدانند :

روزانه یک قرص آهن از پایان ماه چهارم بارداری تا سه ماه پس از زایمان مصرف کنند .

برای کاهش عوارض احتمالی ناشی از مصرف قرص آهن در زنان باردار مانند : تهوع ،درد معده ، اسهال و یبوست توصیه کنید قرص آهن را بعد از غذا و یا شب قبل از خواب مصرف کنند .

یادآور شوید هیچگاه مصرف قرص آهن را بدلیل وجود عوارض احتمالی قطع نکنند چون این عوارض معمولاً پس از چند روز بهبود می یابد.

مادران باید بدانند :

- بلافاصله پس از زایمان کودک خودرا با شیر خود تغذیه کنند زیرا به کاهش خونریزی آنها کمک کرده و آهن مورد نیاز نوزاد تأمین می شود.

- به کودکان تا پایان 6 ماهگی منحصراً شیر خودرا بدهند .

- تغذیه تکمیلی شیر خوار خودرا به موقع شروع کرده و از غذاهای آهن دار مناسب سن کودک استفاده کنند و همراه تغذیه تکمیلی ، تغذیه با شیر مادر را تا دوسالگی ادامه دهند

- به شیرخوار خود از 6 ماهگی تا پایان 2 سالگی ( یعنی همزمان با شروع تغذیه تکمیلی ) قطره آهن به میزان 15-10 قطره در روز) بدهند .

- قطره آهن را بین دو وعده شیرمادر به شیرخوار خود بدهند . برای جلوگیری از تغییر رنگ دندان ها قطره آهن را با یک قاشق چایخوری به کودک داده و سپس مقداری آب به او بدهند . بعد از هر بار قطره دادن دندان های کودک را با یک پارچه نرم تمیز کنید .

- اگر هنگام تولد کودک کمتر از 2500 گرم است هر زمان که وزن او دو برابر رسید باید آهن به میزان 15-10 قطره درروز به وی داده شود .

دختران باید بدانند:

- دختران در سنین بلوغ باید در برنامه غذایی روزانه خود از مواد غذایی حاوی آهن بیشتر استفاده کنند. ودرمیان وعده ها به جای استفاده از تنقلات غذایی کم ارزش ( مثل پفک و چیپس ) از انواع میوه ها خشکبار و انواع مغزها استفاده نمایند.

- بهتر است دختران در سنین بلوغ ، هر هفته یک عدد قرص آهن ( سولفات فرو) به مدت 16 تا 20 هفته در طول یک سال مصرف کنند .مصرف قرص آهن در این دوران علاوه برپیشگیری از کم خونی فقر آهن ، پیشرفت تحصیلی آنان را بهبود می بخشد .

- بهتر است دختران در سنین بلوغ هر هفته یک عدد قرص آهن ( سولفات فرو) به مدت 16 تا 20 هفته در طول یکسال مصرف کنند . مصرف قرص آهن در این دوران علاوه بر پیشگیری از کم خونی فقر آهن پیشرفت تحصیلی آنان را بهبود می بخشد.

- برای کاهش عوارض جانبی ناشی از مصرف قرص آهن توصیه می شود قرص را پس از غذا میل نمایند .


   مصرف قرص آهن با معده خالی توصیه نمی شود .بهتر است پس از غذا و یا شب قبل از خواب مصرف شود .

 




تغییر قالب صفحه